بسم الله الرحمن الرحیم

دسته بندی : اقتصاد زندگی

شما از سرویس‌دهندۀ اینترنت خود که شرکت بزرگ و معتبری است و بنرهای تبلیغاتی‌اش تمام سطح عمودی شهر را مزین کرده است، یک سرویس شبانۀ نامحدود خریده‌اید و نرم‌افزار مدیریت دانلود خود را طوری تنظیم کرده‌اید که از ساعت یک بامداد شروع به دانلود کنید. اما... صبح روز بعد، هنگامی که خوشحال و خندان سراغ رایانه‌تان می‌روید، متوجه می‌شوید که شرکت ...

شما از سرویس‌دهندۀ اینترنت خود که شرکت بزرگ و معتبری است و بنرهای تبلیغاتی‌اش تمام سطح عمودی شهر را مزین کرده است، یک سرویس شبانۀ نامحدود خریده‌اید و نرم‌افزار مدیریت دانلود خود را طوری تنظیم کرده‌اید که از ساعت یک بامداد شروع به دانلود کنید. اما…

صبح روز بعد، هنگامی که خوشحال و خندان سراغ رایانه‌تان می‌روید، متوجه می‌شوید که شرکت محترم سرویس‌دهنده، پهنای باند شما را تا حدی کاهش داده که ارتباط شما درعمل قطع شده است و تمام کارهای شما نیمه‌تمام باقی مانده است.

با قسمت پیشتیبانی شرکت تماس می‌گیرید و جویای امر می‌شوید. اما کارشناس شرکت که به‌دلیل ضبط مکالمات نمی‌تواند آن‌چنان که لایق آن هستید با شما صحبت کند، سعی می‌کند ضمن حفظ خون‌سردی، با لحن تحقیرآمیز خود کمی دلش را خنک کند. درنهایت متوجه می‌شوید در قراردادی که زمان تحویل سرویس امضا کرده‌اید، بندی وجود دارد که به شرکت اجازه می‌دهد هروقت که صلاح می‌داند، ارتباط شما را قطع کند. البته قطع ارتباط اینترنت، ارتباطی با پول پرداختی شما ندارد و این وجه برگشت‌ناپذیر است.

اما آیا این کار ازنظر قانون مدنی و فقه، مجاز است یا شرکت با این کار مرتکب خلاف می‌شود؟

بر سر دوراهی
همۀ ما می‌دانیم که نباید چیزی را نخوانده امضا کنیم. اما بسیار پیش می‌آید که چارۀ دیگری جز امضای یک قرارداد، رضایت‌نامه یا اقرارنامه نداریم وچه بسا خواندن و نخواندن ما هم تأثیری در اوضاع ندارد. برای مثال، شما برای دریافت اینترنت پرسرعت به شرکت مخابرات محلتان مراجعه می‌کنید و پس از چند ساعت انتظار و ازین باجه به آن باجه رفتن، متوجه می‌شوید که درحال‌حاضر در این منطقه مخابراتی، فقط شرکت شاتل دارای «نود» (Node) خالی است. بنابراین تنها سه انتخاب پیش روی شماست:

۱- از خیر دریافت سرویس اینترنت بگذرید؛

۲- برای اطلاع از اینکه «نود» چه شرکتی خالی شده است، چندین روز دیگر از زندگی خود را در مرکز مخابرات تلف کنید؛

۳- تنها سرویسِ در دسترس را بخرید.

اگر شما هم مثل من گزینۀ ۳ را برگزینید، هنگامی که کارمند خوش‌رو و مؤدب شاتل پس از تحویل سرویس، قرارداد چند صفحه‌ای را پیش روی شما می‌گذارد، به‌ناچار آن را امضا می‌کنید. چون حتی درصورتی‌که تمام مفاد قرارداد علیه شما تنظیم شده باشد (و متأسفانه همین‌طور است)، کار دیگری از دستتان ساخته نیست.

طرفداران عدالت
در قراردادهای منعقده بین شرکت و کاربر، بندی وجود دارد که شما را ملزم می‌کند از اصول «مصرف عادلانه» تبعیت کنید و درصورتی‌که شرکت تشخیص بدهد شما از جادۀ انصاف و عدالت خارج شده‌اید، حق دارد شما را به نحو مقتضی مجازات کند. البته در نگاه اول، این بند، به‌طور کامل بی‌ضرر و معصومانه به‌نظر می‌رسد، اما درعمل، میلیون‌ها مشتری شرکت‌های سرویس‌دهندۀ اینترنت، از آن متضرر می‌شوند.
مشکل اینجاست که اولاً عادلانه بودن مصرف، کیفیتی است که در هیچ کجا تعریفی از آن ارائه نشده است. همچنین هیچ معیار قانونی، علمی و عرفی برای شناسایی میزان مصرف عادلانه موجود نیست. ثانیاً در قرارداد، شرکت سرویس‌دهنده مرجع تعریف مصرف عادلانه، تعیین شده است. یعنی درواقع برخلاف تمام قواعد حقوقی و عرفی، یک طرف معامله برای داوری درخصوص صحت و سقم ایفای تعهدات دو طرف برگزیده شده است.
با «خیار» آشنا شوید

خیار اسم مصدر به‌معنی اختیار و در اصطلاح اختیاری‌ است که شخص در فسخ معامله دارد. در قانون مدنی ایران به پیروی از کتب فقهی نظریه‌ای عمومی برای خیارات ایجاد شده که در قوانین دیگر کشورها مانند ندارد. خیارات فسخ دارای انواع مختلفی است که برخی در قانون مدنی ذکر شده و برخی نیز تنها در شرع وجود دارد.

درخصوص تردستی شرکت‌های سرویس‌دهندۀ اینترنت، چند فقره از این خیارات به‌کار می‌آید:
۱- خیار تخلف وصف:

اختیار فسخ برای خریداری که آنچه را از فروشنده تحویل گرفته است با آنچه قرار بوده تحویل بگیرد متفاوت است.

۲- خیار تدلیس:

در اصطلاح حقوقی تدلیس عبارت است از عملیاتی که موجب فریب طرف معامله بشود. در این‌صورت، خریدار حق فسخ معامله را خواهد داشت.

۳-خیار تعذر تسلیم:

اگر فروشنده به هر دلیل نتواند آنچه را که به تحویل آن تعهد داشته با کیفیتی که مورد توافق دو طرف است، تسلیم کند، خریدار اختیار فسخ قرارداد را دارد.در صورت تحقق هر یک از موارد بالا، خریدار می‌تواند قرارداد را فسخ و پول خود را بازپس گیرد.

آن‌ها باد می‌فروشند
با خیال آسوده نامحدود دانلود کنید. این شعار تبلیغاتی شرکت شاتل برای فروش بسته‌های نامحدود اینترنت است. شرکت‌های دیگر هم با شعارهایی مشابه موجب فریب خریداران می‌شوند. اما خریدار پس از پرداخت پول و خرید بسته متوجه می‌شود که این دانلود نامحدود بایستی در چارچوب مصرف عادلانه باشد و سرویس‌دهنده بنا به صلاحدید خود می تواند ارتباطی را که وجه آن را پیشاپیش دریافت نموده است قطع کند.

با بررسی دقیق‌تر ادعای شرکت درخصوص منافات میزان دانلود شما با اصل مصرف عادلانه، درمی‌یابیم که تمام ماجرا تنها برای فریب کاربران طراحی شده است و شرکت عامدانه اقدام به تدلیس می‌کند؛ برای مثال فرض کنید یک سرویس با پهنای باند هشت مگا بیت بر ثانیه از شرکت شاتل خریده‌اید. با تبدیل بیت به بایت پهنای باند شما درواقع یک مگا بایت در ثانیه است. طبق اطلاعات موجود روی وب‌سایت شرکت، بسته‌های شبانه از ساعت یک تا هشت بامداد برقرارند. بنابراین اگر شما بستۀ شبانه نامحدود از شرکت خریده باشید، در بهترین شرایط تنها به میزان خاصی امکان دانلود دارید که از حاصل‌ضرب تعداد ثانیه در پهنای باند به‌دست می‌آید. در این مثال، حداکثر دانلود به قرار زیر محاسبه می‌شود: ۲۵۲۰۰=۳۶۰۰ ×۷
پس شما در بهترین شرایط می‌توانید در طول شب ۲۵ گیگا بایت دانلود کنید. همچنین شخصی که سرویسی با پهنای باند ۵۱۲ کیلو بیت (۶۴ کیلو بایت) خریداری نموده است، تنها قادر به دانلود ۶/۱ گیگا بایت خواهد بود.

حالا نوبت بررسی جدول تعرفۀ خدمات شرکت است. اما قبل از آن نیاز به یادآوری است که پهنای باند ارائه‌شده توسط شرکت از نوع اشتراکی است. یعنی شرکت پهنای باند محدودی را به افراد متعددی می‌فروشد. به این امید که با کمک قانونِ احتمالات تنها تعداد معدودی از مشترکان از سرویس دریافتی استفاده کنند. با نگاهی به جدول تعرفه درمی‌یابیم ترافیکی (میزان دانلود) که از سوی شرکت به عنوان ترافیک استاندارد درنظر گرفته شده است ۲ گیگا بایت در ماه است. بنابراین کسی که دارای سرویسی با پهنای باند ۵۱۲ کیلو بیت (۶۴ کیلو بایت) در ثانیه است می‌تواند روزانه ۱۷ دقیقه دانلود کند. البته می‌دانید که منظور مدت زمان اینترنت‌گردی نیست و تنها زمانی که اطلاعات به رایانۀ شما منتقل می‌گردد از ۱۷ دقیقۀ مذکور کسر می‌شود.

بنابراین شرکت می‌تواند با لحاظ کردن تعدادی متغییر محیطی از جمله زمان اوج مصرف و متوسط زمان اتصال، تعداد اشتراک قابل فروش را به‌دست بیاورد. در این مثال و بدون درنظرگرفتن هیچ‌یک از متغییرهای مذکور، شرکت می‌تواند هر واحد پهنای باند ۶۴ کیلو بایتی را به ۸۵ نفر واگذار کند. حالا حالتی را فرض کنید که برحسب اتفاق یا بنا به علت خاصی تمام ۸۵ نفر مشترک بخواهند همزمان از ۱۷ دقیقۀ خود استفاده کنند. به‌طورطبیعی شرکت مجبور است یا پهنای باند همۀ آنان را به کمتر از یک کیلو بایت کاهش دهد و یا وقفه‌هایی را در دسترسی آنان به اینترنت ایجاد کند.

از مجموع مطالب گفته شده روشن می‌شود که سقف مصرف عادلانه، منطبق بر سقف طمع شرکت سرویس دهنده است. یعنی شرکت بدون درنظرگرفتن شرایط موجود در مناطق مختلف از نظر تعداد مشترکان و الگوی مصرف آنان، بسته‌های نامحدود خود را می‌فروشد. بنا بر محاسبات فوق این بسته‌ها محدود نبوده و هریک دارای سقف کاملاً مشخصی است. در گام بعدی، شرکت با توجه به تعداد مشترکانی که در حال دانلودند، اسلحۀ سری خود، مصرف منصفانه را بیرون می‌کشد. یعنی با توجه به محدودیت توان سرویس‌دهی خود، مشترکانی را که به‌طور مستمر در حال دانلودند، از میدان بیرون می‌کند. اما نکته اینجاست که این کاربران به دعوت خودِ شرکت اقدام به دانلود مستمر و به‌اصطلاح نامحدود کرده‌اند. البته در قلع‌وقمع کاربران، انصاف و عدالت فراموش می‌شود. برای مثال اگر شخصی یک سرویس ۱۵ گیگا بایتی ماهانه از شرکت خریده باشد و بنا به هر دلیل امکان استفاده از آن را در ۲۹روز ابتدای ماه پیدا نکند، در صورت استفاده از کل ترافیک در روز آخر، گرفتار قطع منصفانه خواهد شد. اگرچه شرکت، درواقع تعهد به تحویل ۱۵ گیگا بایت به این کاربر داده است، اما بنا به دلایل گفته‌شده، امکان تحویل مورد معامله را ندارد. ضمن آنکه به‌جای اعمال محدودیت (هرچند خلاف شرع و قانون) در ترافیک، سرعت کاربر را به‌حدی کاهش می‌دهد که درعمل ارتباط او از شبکه قطع می‌شود.

بدبختی ما ایرانی‌ها
طبق معمول، مشترکان مغبون شرکت‌های سرویس‌دهنده، معتقدند این راهزنی سایبری تنها در ایران جریان دارد و اگر چنین چیزی در «خارج» رخ بدهد، خاطی باید تمام عمر خود را در پشت میله‌های زندان سپری کند.
اما حقیقت این است که ما ایرانی‌ها در این بدبختی تنها نیستیم و جمعیت کثیری از مردم جهان از این حیث با ما همدردند.

باز هم ساسات
در خودروهای قدیمی (و تعداد زیادی از موتورسیکلت‌های فعلی) اهرمی وجود داشت که راننده می‌توانست میزان هوای ورودی به کاربوراتور را به وسیلۀ آن تنظیم کند. بیشترین کاربرد ساسات در هوای سرد بود که با بستن (به‌اصطلاح کشیدن) ساسات، نسبت سوخت به هوای ورودی به موتور افزایش می‌یافت و خودرو راحت‌تر روشن می‌شد. اما اگر با ساسات کشیده شروع به حرکت می‌کردید، خودروتان دیگر گاز نمی‌خورد و تنها می‌توانستید سرعت و شتاب اندکی را به‌دست آورید.

در ادبیات شرکت‌های سرویس‌دهنده، به محدودکردن سرعت کاربران اینترنت “Throttling” گفته می‌شود. “Throttle” نام انگلیسی ساسات یا همان دریچۀ سوخت کاربوراتور است.

مشترکان آمریکایی، علیه شرکت‌های غول‌آسای سرویس‌دهندۀ اینترنت از جمله “AT&T” و ورایزون به‌دلیل ساسات‌کشی اعلام جرم نموده‌اند. اما تا این لحظه راه به جایی نبرده‌اند. درواقع موضوع “Fair usage” که سرویس‌دهندگان وطنی هم برای فریبِ کاربران به آن استناد می‌کنند مورد اعتراض شدید کاربران و حقوق‌دانان امریکایی واقع شده است.

اما همان‌گونه که در ابتدای بحث گفته شد، مبحث خیارات فسخ، تنها منحصر به قانون مدنی ایران است و این موضوع می‌تواند به کاربران کمک کند که در صورت اقامۀ دعوا علیه شرکت‌های سرویس‌دهنده، حق خود را در محاکم کشور استیفا کنند.

 

نویسنده: سعید کیانی زاده

ماهنامه معیشت، شماره ۲۹، اسفند ۹۵

کتابهای منتشره

اصل بعیدبودن: چرا هم‌رخدادی‌ها و رویدادهای معجزه‌آسا و نادر همه‌روزه رخ می‌دهند

این کتابی‌ست درباره‌ی رویدادهای خارق‌العاده‌ی نامحتمل و ‏بعید؛ درباره‌ی این‌که چرا چیزهایی بسیار بعید رخ می‌دهند. و ناگفته نماند، درباره‌ی ‏این‌که چرا پشت سر هم رخ می‌دهند و رخ می‌دهند، و باز هم رخ می‌دهند. ‏ در نگاه نخست،...[]